Split

Split

Palata koja je postala grad

Split, Hrvatska

go back
   
Grčko naselje Aspálathos osnovano je između 4. i 3. vijeka prije Hrista u blizini grada Salone, koji je u 1. vijeku prije Hrista postao rimska kolonija i glavni grad provincije Dalmacije. Oko 295. godine car Gaius Aurelius Valerius Diocletianus (vladao od 284. do 305. godine) naredio je izgradnju palate pokraj svoga rodnog mjesta, u koju se namjeravao povući po abdikaciji. Građevina je imala pravougaonu osnovu, podsjećala je na tvrđavu s nizom kula sa tri strane, dok je na južnoj strani okrenutoj moru bila lođa s arkadama, koja se protezala čitavom dužinom pročelja. Palata se sastojala od carskog stana, središnjeg trga (Peristil) između palate i glavne ulice u smjeru istok–zapad (decumanus), posvećenog mjesta s mauzolejom i hramovima, te carske tekstilne manufakture (gynaeceum) u gornjem dijelu tvrđave. Nakon Dioklecijanove smrti palata je ostala u vlasništvu carske porodice.  
Split, rekonstrukcija Dioklecijanove palate (Hébrard 1912.)   
 

 

  Postepeno se transformisala u utvrđeno naselje Spalatum, koje je dobilo sva obilježja grada nakon pada Salone u 7. vijeku, kada su se izbjeglice nastanile unutar njegovih zidina. Kao sastavni dio Vizantijskog carstva, grad je imao promjenljivu, ali ipak značajnu političku autonomiju. U ranom srednjem vijeku, hrvatska država (kasnije Kraljevina Hrvatska) zauzimala je središnju obalu Jadrana i njeno zaleđe, dok su gradovi ostali pod vizantijskom vlašću. Split je kratko bio pod franačkom, mletačkom, i u 11. vijeku pod hrvatskom upravom. Tokom narednih vijekova Split postepeno poprima hrvatska obilježja. Od ranog 12. vijeka Split postaje nezavisna opština pod vlašću ugarskih kraljeva. Palata postaje premalena za rastući grad koji se proširio prema zapadu udvostručivši svoju veličinu. Zapadna strana utvrđena je novim zidinama, dok je novi opštinski trg formiran kraj gradske skupštine. Do 1420. godine Venecijanska republika preuzela je grad kojim je vladala 377 godina (1420–1797). Autonomija grada je smanjena: najveći autoritet bio je knez koji je morao biti rodom iz Venecije. Uprkos tome, Split se razvio u značajan grad luku s važnim trgovačkim rutama – kroz obližnji prevoj Klis prema unutrašnjosti, koja je bila pod vlašću Otomana. Cvjetala je i kultura, a Split je bio središte hrvatske književnosti. Mnoge lijepe palate podignute su u gradu u ovom razdoblju. Nakon kratke vladavine Napoleona (1806–1813), grad je dodijeljen Austrijskom carstvu na Bečkom kongresu. U grad se tokom tog perioda mnogo ulagalo. Obnovljen je rimski akvadukt, podignut je lukobran, dovedena je željeznica, izgrađene su nove ulice, a dijelovi starih tvrđava uklonjeni su. Nakon Prvog svjetskog rata i raspada Austro-Ugarske, Split je postao najvažnija luka u Jugoslaviji. Tokom Drugog svjetskog rata neki lučki objekti i dijelovi starog grada oštećeni su u bombardovanju.  
Poslije 1945. godine grad je doživio najveći ekonomski i demografski procvat. Otvorene su desetine novih fabrika i preduzeća, a gradsko stanovništvo se utrostručilo. U razdoblju između 1945. i 1990. godine grad se potpuno transformisao i proširio, zauzevši cijelo poluostrvo. Danas je Split drugi grad po veličini u Hrvatskoj, te privredni i administrativni centar srednje Dalmacije. Njegova privreda uglavnom se zasniva na turizmu i trgovini, a obnavljaju se i neke stare grane industrije – prehrambena (ribarstvo, maslinarstvo, vinarstvo), proizvodnja papira, cementa, te hemijska industrija. 
 

Konzervacija lokaliteta svjetske baštine 

Dioklecijanova palata dovršena je 305. godine kao sinteza oblika i funkcije kasnoantičke vile i utvrđenog kastruma. Smatra se jednom od ključnih građevina kasnoantičke arhitekture, zahvaljujući odličnom stanju originalnih dijelova i cjeline, te zahvaljujući nizu arhitektonskih oblika sa prelaza klasične u srednjovjekovnu umjetnost. Nakon transformacije u srednjovjekovni grad, u Palati se unutar odbrambenih zidina podižu građevine raznih arhitektonskih stilova i djela majstora graditelja, nadahnutih tim veličanstvenim antičkim uzorom. Godine 1979. istorijsko jezgro Splita kao živi organizam sa svim gradskim funkcijama, ali i zahvaljujući očuvanoj arhitekturi iz svih perioda, proglašeno je lokalitetom Svjetske baštine. Ugroženo je brzim rastom savremenog grada, komercijalizacijom prizemnih dijelova objekata, te nepovoljnim promjenama društvene strukture stanovništva. 
Split, Dioklecijanova palata, podrumi   
 

 

 
 
Proslava 1700. godišnjice Palate u deceniji na prelazu u novi milenijum bila je povod novom zamahu obnove najvažnijih istorijskih građevina u Splitu. U mnoštvu konzervatorskih načela koja se danas primjenjuju, valja istaći sljedeće: konzervacija ima prednost nad restauracijom, stavlja se naglasak na održavanje i rekonstrukciju urbane infrastrukture radi poboljšanja kvaliteta života unutar gradskog jezgra, kao i na upotrebu tradicionalnih tehnika i materijala. 
 

Katedrala Svetog Dujma  (Dioklecijanov mauzolej)

Pretpostavlja se da je splitska katedrala najstarija katedrala u Evropi. Prvobitno je služila kao Dioklecijanov mauzolej, no uključuje i romanski zvonik i barokni kor. To je najslojevitija i najznačajnija građevina u kompleksu Palate, koja zadivljuje masivnim kamenim zidovima, jedinstvenom strukturom kupole građene opekom i dobro očuvanom antičkom dekoracijom. 
Split, Dioklecijanova palata, Crkva Sv. Martina     Jednako je dragocjena bogata riznica umjetnina sačuvana iz razdoblja transformacije Mauzoleja u Katedralu u 6. vijeku. Obnova najugroženijih dijelova započela je 1996. godine. Krov Mauzoleja potpuno je saniran. Svaki od otprilike petsto rimskih crepova pronađenih na krovu sačuvan je i obnovljen. Kao i sanacija krova, i obnova pročelja urađena je korišćenjem tradicionalnih materijala i tehnika. Konstrukcija baroknog kora, dodatog staroj građevini u 17. vijeku, propadala je zbog loših temelja i slabog kvaliteta zidarskih radova. Sanacija konstrukcije započela je punjenjem temelja, a noseći zidovi utegnuti su čeličnim kablovima. Unutrašnjost kora takođe je potpuno obnovljena, a posebna pažnja posvećena je vrlo zapuštenim baroknim arhitektonskim elementima. Započeto je lasersko čišćenje pročelja koje se nastavlja na unutrašnjoj strani zidova i kupole građene opekom. Nova rasvjeta omogućava doživljaj složenosti Katedrale. Čitav niz restauratorskih radova odvija se unutar same Katedrale. 

 

 

 

 

 

Jupiterov hram (krstionica)

Istovremeno s transformacijom Dioklecijanovog mauzoleja u gradsku katedralu, Jupiterov hram pretvoren je u krstionicu. Danas krstionica ima funkciju crkve jednom godišnje – na praznik Sv. Ivana Krstitelja. S druge strane, predstavlja jednu od najvećih turističkih atrakcija i jedno od najposjećenijih mjesta u gradu. Njen savršeno očuvan svod i jedinstvene strukturne karakteristike pobuđuju interesovanje arheologa, istoričara umjetnosti i arhitekata iz svih krajeva svijeta. U zadnje vrijeme stanje građevine naglo se pogoršalo zbog neodržavanja. Stanje zapadnog zabata bilo je najkritičnije, tako da se nekoliko blokova kamenog vijenca, težine između tri i šest tona, podiglo zbog korozivnih
 

 

šiljaka, kliznulo niz kosinu zabata i opasno se nagnulo prema vani. Obnova hrama izvedena je kombinacijom tradicionalnih tehnika i savremene logističke podrške. Izrađen je 3D kompjuterski model analize ponašanja konstrukcije. Kako bi se zaustavilo dalje pomjeranje struktura i brzo propadanje kamena, i kako bi se ponovno uspostavila stabilnost i izvorni raspored tereta, zapadni zabat i dio vanjskog kamenog vijenca morali su biti demontirani i popravljeni tradicionalnim metodama, te vraćeni na mjesto. Gvozdeni šiljci zamijenjeni su elementima od nerđajućeg čelika i zaliveni olovom na tradicionalan način. Fino rezbareni ukrasi portala i frizova na pročeljima očišćeni su laserom. 

Split, Dioklecijanova palata, Peristil i zvonik    

Zlatna vrata

Radovi na obnovi zlatnih vrata, glavnog ulaza u Dioklecijanovu palatu, bili su izuzetno složeni, posebno zbog teškog stanja konstrukcije i znatnog propadanja kamene površine (usljed kristalizacije agresivnih topljivih soli ispod debelog sloja prljavštine). Obnova zlatnih vrata bila je komplikovan poduhvat zbog kombinacije strukturnih problema i poteškoća vezanih za čišćenje i konzervaciju kamena. Cijela površina očišćena je laserom koji se ovom prilikom prvi put koristio u Hrvatskoj. Zidovi su napunjeni krečnim malterom, oštećeni kameni blokovi zamijenjeni su novim, dok je gornja konstrukcija, koja je zbog nagnuća prema naprijed uzrokovala pukotine u pročelju, ojačana metalnim spojevima. 
 
 

Peristil

Obnova glavnog trga Dioklecijanove palate započela je aktivnostima čišćenja kamena, koje će prerasti u složeni projekat strukturne konsolidacije, popravke i konzervacije kamena i ostalih materijala. Na taj način bitno je usporen uznapredovao proces propadanja. Lasersko uklanjanje sloja prljavštine omogućilo je ponovnu čitljivost arhitekture i dekoracije. Istorijsku vrijednost lokaliteta uvećalo je otkriće dotad skrivenih podataka o izvornim materijalima i istorijatu gradnje. Projekt Peristil bio je izvrsna prilika mladim restauratorima da steknu praktično iskustvo primjene najnovijih tehnika čišćenja i restauracije kamena. 
 

 

 

 

Gradska infrastruktura i planiranje

Za vrijeme obnove važnih spomenika, nastojalo se raditi i na obnovi infrastrukture i opštem izgledu istorijskog jezgra. Čišćenje kamenih pročelja vrlo je važno pitanje, pa je započet stalni program uklanjanja grafita. Nakon nedavnog uklanjanja oznaka koje su ružile pročelja starih zgrada i cjelokupni izgled istorijskog jezgra, uveden je novi sistem informisanja i prezentacije. Osim što su znatno doprinijela snalaženju i informisanosti posjetilaca, nova obilježja uticala su da lokalno stanovništvo promijeni odnos prema starim građevinama, koje su ranije često izmicale pažnji i bile uglavnom nepoznate. Istorijsko jezgro Splita, tokom sedamnaest vijekova, prepleteno je infrastrukturom svih vrsta i starosti, počev od 
 
obimne, tek djelimično istražene, kanalizacije presvođenih kanala iz rimskog doba, začepljenih gustim slojem organskog taloga. Popravak i održavanje kamenih pločnika obavljaju se istovremeno s obnovom kanalizacije i ostale infrastrukture. Izrađen je plan lakšeg prilaza javnim prostorima i najvažnijim istorijskim građevinama. Osim toga, dovršen je i nacrt Plana upravljanja, o kojem se trenutno raspravlja u cilju poboljšavanja koordinacije aktera za aktivnosti koje se preduzimaju u starogradskoj jezgri. Njime se predlaže novi model upravljanja radi unapređenja planiranja i koordinacije aktivnosti koje vode boljem životu gradskog stanovništva i boljoj ekonomiji, kao garanciji dugoročno održive zaštite kulturnih vrijednosti područja.