Split

Split

Palača koja je postala grad

Split, Hrvatska

povratak
   
Grčko naselje Aspálathos osnovano je između 4. i 3. vijeka prije nove ere u blizini grada Salone, koji je u 1. vijeku prije nove ere postao rimska kolonija i glavni grad provincije Dalmacije. Oko 295. godine car Gaius Aurelius Valerius Diocletianus (koji je vladao od 284. do 305. godine) naložio je početak izgradnje palače pored svog rodnog mjesta, u koju se namjeravao povući nakon abdikacije. Građevina je imala pravougaouni tlocrt, a ličila je na utvrđenje s nizom kula s tri strane, dok je južna strana okrenuta moru bila otvorena lođom s arkadama koja se protezala čitavom dužinom pročelja. Palača se sastojala od carskog stana, središnjeg trga (Peristil) između palače i glavne ulice u smjeru istok – zapad (decumanus), posvećenog mjesta s Mauzolejem i hramovima, te carske tekstilne manufakture (gynaeceum). Nakon Dioklecijanove smrti, palača je ostala u posjedu carske porodice. 
Split, rekonstrukcija Dioklecijanove palače 
(Hébrard 1912) 
 
 

 

 
U ranom srednjem vijeku, hrvatska je država (kasnije Kraljevina Hrvatska) zauzimala obalu srednjeg Jadrana i njeno zaleđe, dok su gradovi ostali pod bizantijskom vlašću. Split je kratko bio pod franačkom, mletačkom i, u 11. vijeku, pod hrvatskom upravom. Tokom sljedećih vijekova, Split postepeno poprima hrvatska obilježja. 
Od ranog 12. vijeka, Split postaje nezavisna komuna pod vlašću ugarskih kraljeva. Palača postaje premalena za rastući grad koji se proširio prema zapadu udvostručivši svoju površinu. Zapadna je strana utvrđena novim zidinama, dok je novi komunalni trg formiran pored gradske vijećnice. Do 1420. godine, Mletačka republika preuzela je grad, kojim je vladala 377 godina (1420–1797). Autonomija grada je smanjena: najveći je autoritet bio knez, koji je morao biti rodom iz Venecije. Uprkos tome, Split se razvio u značajan grad luku s važnim trgovačkim rutama prema unutrašnjosti pod vlašću Otomana kroz obližnji prijevoj Klis. Cvjetala je i kultura, a Split je bio središte hrvatske književnosti. Mnoge lijepe palače podignute su u gradu upravo u ovom razdoblju. Nakon kratke vladavine Napoleona (1806–1813), grad je dodijeljen Austro-Ugarskoj monarhiji na Bečkom kongresu. U grad se tokom tog razdoblja mnogo ulagalo. Obnovljen je rimski akvadukt, podignut je lukobran, dovedena je željeznica, izgrađene su nove ulice, a dijelovi starih utvrđenja su uklonjeni.
 
Nakon završetka Prvog svjetskog rata i raspada Austro-Ugarske, Split je postao najvažnija luka u Jugoslaviji. Tokom Drugog svjetskog rata, neki lučki objekti i dijelovi staroga grada oštećeni su u bombardiranju. Nakon 1945. godine, grad je doživio svoj najveći ekonomski i demografski procvat. Osnovane su desetine novih fabrika i preduzeća, a gradsko se stanovništvo utrostručilo. U razdoblju između 1945. i 1990. godine, grad se potpuno transformirao i proširio, zauzevši cijelo poluostrvo. Danas je Split drugi grad po veličini u Hrvatskoj, te privredno i administrativno središte srednje Dalmacije. Njegova se privreda uglavnom temelji na turizmu i trgovini, a obnavljaju se i neke stare grane industrije poput prehrambene industrije (ribarstvo, maslinarstvo, vinarstvo), proizvodnje papira, cementa, te hemijske industrije.  
 

Konzervacija lokaliteta svjetske baštine 

Dioklecijanova palača dovršena je 305. godine kao sinteza oblika i funkcije kasnoantičke ville i utvrđenog castruma. Smatra se jednom od ključnih građevina kasnoantičke arhitekture zahvaljujući izuzetnoj očuvanosti izvornih dijelova i cjeline, te zahvaljujući nizu arhitektonskih oblika na prijelazu iz klasične u srednjovjekovnu umjetnost. Nakon transformacije u srednjovjekovni grad, u palači se podižu mnoge građevine raznih arhitektonskih stilova unutar odbrambenih zidina, djela majstora graditelja nadahnutih ovim veličanstvenim antičkim uzorom. 
Split, Dioklecijanova palača, podrumi   
 

 

  Historijska jezgra Splita je 1979. godine proglašena lokalitetom svjetske baštine zahvaljujući očuvanoj arhitekturi iz svih razdoblja, ali i zahvaljujući tome što ona još uvijek predstavlja živi organizam sa svim gradskim funkcijama. No, ona je i ugrožena brzim rastom savremenoga grada, pritiskom komercijalizacije prizemlja objekata, te nepovoljnim promjenama društvene strukture stanovništva. Proslava 1700. godišnjice Dioklecijanove palače u deceniji na prijelazu u novi milenij bila je povod novom zamahu obnove najvažnijih historijskih građevina u Splitu. U mnoštvu konzervatorskih načela koja danas primjenjujemo, treba istaći sljedeće: konzervacija ima prednost nad restauracijom jer se naglasak stavlja na održavanje i rekonstrukciju urbane infrastrukture usmjerene ka poboljšavanju kvaliteta života unutar gradske jezgre, te na upotrebu tradicionalnih tehnika i materijala.   

Katedrala svetog Dujma (Dioklecijanov mauzolej)

Pretpostavlja se da je splitska katedrala najstarija katedrala u Evropi. Prvobitno je služila kao Dioklecijanov mauzolej, no ona uključuje i romanički zvonik i barokni kor. To je najslojevitija i najznačajnija građevina u kompleksu palače koja zadivljuje masivnim kamenim zidovima, jedinstvenom strukturom kupole građene ciglom i dobro očuvanom antičkom dekoracijom. Jednako je dragocjena bogata riznica umjetničkih djela sačuvana u njoj iz razdoblja transformacije mauzoleja u katedralu u 6. vijeku. Obnova najugroženijih dijelova započela je 1996. godine. 
Split, Dioklecijanova palača, Crkva sv. Martina    
Krov mauzoleja potpuno je saniran. Svaki od otprilike 500 rimskih crijepova pronađenih na krovu je sačuvan i obnovljen. Kao i sanacija krova, i obnova pročelja izvedena je koristeći tradicionalne materijale i tehnike. Konstruktivno stanje baroknog kora dodanog staroj građevini u 17. vijeku propadalo je zbog loših temelja i slabog kvaliteta zidarskih radova. Konstruktivna sanacija započela je injektiranjem temelja i postavljanjem zategnute čelične užadi. Unutrašnjost kora također je potpuno obnovljena, a posebna je pažnja posvećena dotad vrlo zapuštenim baroknim arhitektonskim elementima. Započeto je lasersko čišćenje pročelja, koje se nastavlja na unutrašnjoj strani zidova i kupole građene ciglom, a nova rasvjeta omogućava doživljaj složenosti katedrale. Čitav niz restauratorskih radova odvija se unutar same katedrale. 

 

 

 

 

 

Jupiterov hram (Krstionica)

Istovremeno s transformacijom Dioklecijanovog mauzoleja u gradsku katedralu, Jupiterov je hram pretvoren u krstionicu, koja u današnje vrijeme jednom godišnje ima funkciju crkve – na blagdan svetog Ivana Krstitelja. S druge strane, ona predstavlja jednu od najvećih turističkih atrakcija i jedno od najposjećenijih mjesta u gradu. Njen savršeno očuvan svod i jedinstvene strukturalne karakteristike pobuđuju zanimanje arheologa, historičara umjetnosti i arhitekata širom svijeta. Usljed neodržavanja, u posljednje se vrijeme stanje građevine rapidno pogoršalo. Stanje zapadnog zabata bilo je najalarmantnije, tako da se nekoliko blokova kamenog vijenca težine 
 
između 3 i 6 tona podiglo zbog korodiranih trnova, kliznulo niz kosinu zabata i opasno se nagnulo prema vani. Obnova hrama izvedena je kombinacijom tradicionalnih tehnika i savremene logističke podrške. Izrađen je 3-D kompjuterski model analize strukturalnog ponašanja. Kako bi se zaustavilo daljnje pomicanje struktura i brzo propadanje kamena i ponovo uspostavila stabilnost i izvorni raspored tereta, zapadni zabat i dio vanjskog kamenog vijenca morali su biti demontirani i popravljeni koristeći tradicionalne metode, te vraćeni na mjesto. Željezni trnovi zamijenjeni su elementima od nehrđajućeg čelika i zaliveni olovom na tradicionalan način, a fino rezbareni ukrasi portala i frizova na pročeljima očišćeni su laserom. 
Split, Dioklecijanova palača, Peristil i zvonik    

Zlatna vrata

Radovi na obnovi Zlatnih vrata, glavnog ulaza u Dioklecijanovu palaču, bili su izuzetno složeni, posebno zbog teškog stanja strukture i značajnog propadanja kamene površine usljed kristalizacije agresivnih topivih soli ispod debelog sloja prljavštine. Obnova Zlatnih vrata bila je zamršen poduhvat zbog kombinacije strukturalnih problema i poteškoća vezanih uz čišćenje i konzervaciju kamena. Cijela je površina očišćena laserom, koji se ovom prilikom prvi put koristio u Hrvatskoj. Zidovi su injektirani krečnjačkim mortom, oštećeni kameni blokovi zamijenjeni su novim, dok je gornja struktura, koja je zbog nagnuća prema naprijed uzrokovala pukotine u pročelju, ojačana metalnim spojevima. 
 

Peristil

Obnova glavnog trga Dioklecijanove palače započela je aktivnostima čišćenja koje su prerasle u složeni poduhvat koji je obuhvatao strukturalnu konsolidaciju, popravak i konzervaciju kamena i ostalih materijala. Na taj je način bitno usporen uznapredovao proces propadanja. Lasersko uklanjanje sloja prljavštine omogućilo je ponovno iščitavanje arhitekture i dekoracije. Historijsku vrijednost lokaliteta dodatno je uvećalo otkriće dotad skrivenih podataka o izvornim materijalima i historiji gradnje. Projekt Peristil bio je izvrsna prilika mnogim mladim restauratorima za stjecanje praktičnog iskustva upotrebe najnovijih tehnika čišćenja i restauracije kamena.
 

 

 

 

Gradska infrastruktura i planiranje

Za vrijeme obnove važnih spomenika, nastojalo se raditi na obnovi infrastrukture i općem izgledu historijske jezgre. Čišćenje kamenih pročelja vrlo je važno pitanje, te je započet stalni program uklanjanja grafita. Nakon nedavnog uklanjanja znakova koji su unakazili pročelja starih zgrada i kvarili cjelokupni izgled historijske jezgre, uveden je novi sistem informiranja i prezentacije. Osim što su znatno doprinijeli snalaženju i informiranosti posjetilaca, novi su znakovi promijenili način na koji lokalno stanovništvo doživljava stare građevine, koje su prethodno često izmicale pažnji i bile uglavnom nepoznate. Historijska jezgra Splita, živo mjesto tokom 17. vijeka, premrežena je infrastrukturom svih vrsta i starosti, počevši s opsežnom, tek djelimično istraženom, 
 
kanalizacijom presvođenih kanala iz rimskog doba začepljenih gustim slojem organskog taloga. Popravak i održavanje kamenog popločenja odvijaju se istovremeno s obnovom kanalizacije i ostale infrastrukture. Izrađen je plan omogućavanja lakšeg prilaza javnim prostorima i najvažnijim historijskim građevinama. Osim toga, dovršen je i nacrt Plana upravljanja, o kojem se trenutno raspravlja s ciljem poboljšavanja koordinacije svih onih koji su odgovorni za aktivnosti preduzete u starogradskoj jezgri. Planom se predlaže novi model upravljanja kako bi se unaprijedilo planiranje i koordinacija aktivnosti usmjerenih ka boljem kvalitetu života gradskog stanovništva i privrede, garanciji dugoročne održive zaštite kulturnih vrijednosti područja.