Bosna i Hercegovina

Bosna i Hercegovina

Narodna baština neretvanskog bazena

Bosna i Hercegovina, Bosna i Hercegovina

povratak
   
Južni dio Bosne i Hercegovine karakterizira brojnost, vrijednost i raznolikost arheološkog i arhitektonskog naslijeđa te kontinuitet života koji je na pojedinim lokalitetima počeo još u paleolitu. Najznačajniji su Mostar, Stolac, Počitelj, Ljubuški, Blagaj, Zavala, Blidinje. Oni se izdvajaju zbog utjecaja prirodnog faktora na oblikovanje urbane morfologije. Nastala na obalama Radobolje, Neretve, Bregave, Trebižata, Bune ili u blizini pećine Vjetrenica i glečerskih jezera na Blidinskom polju, ova mjesta svojom morfologijom i vernakularnom arhitekturom svjedoče o viševjekovnoj uzajamnoj saradnji i interakciji čovjeka i prirode. Vrijednost pojedinih lokaliteta je prepoznata te su oni upisani u UNESCO-ov Popis svjetske baštine.
Blidinje, jezero i srednjo-vjekovna nekropola  
 

 

 

Područje Starog mosta staroga grada Mostara 

Mostar je nastao kao rezultat uzajamnog djelovanja prirodnih faktora i ljudske kreativnosti kroz viševjekovni period. Kulturna i historijska vrijednost Mostara leži u urbanoj aglomeraciji oko Starog mosta, koja je nastala tokom 16. vijeka, na vrhuncu moći Osmanskog carstva. Historijski grad Mostar, koji se proteže dijelom doline rijeke Neretve, nastajao je u 15. i 16. vijeku kao granični 
 
grad Osmanskog carstva, te za vrijeme vladavine Austro-Ugarske u 19. i 20. vijeku. Mostar je odavno poznat po starim orijentalnim kućama i mostu, po kojem je i dobio ime. No, u toku rata 1992–1995, uništen je najveći dio historijskog dijela grada, kao i Stari most, koji je izgradio čuveni graditelj Hajrudin. Područje oko Starog mosta, sa karakteristikama predotomanske, otomanske, mediteranske i zapadnoevropske arhitekture, predstavlja izvanredan primjer multikulturalnog gradskog naselja. 
Mostar, Stari most   
 

 

 
Obnovljeni Stari most i stari grad Mostar su simbol pomirenja, saradnje i suživota različitih kulturnih, etničkih i vjerskih zajednica. Sa “renesansom” Starog mosta i njegovog okruženja, značenje i simbolička snaga grada Mostara – kao izuzetnog i univerzalnog simbola zajedničkog života zajednica različitog kulturnog, etničkog i religijskog porijekla – učvršćena je i ojačana. Ona naglašava ljudske napore ka solidarnosti, miru i snažnu saradnju pri suočavanju sa katastrofama. 
 
Područje Starog mosta staroga grada Mostara upisano je 2005. godine u UNESCO-ov Popis svjetske baštine. 
Urbana područja Stoca, Počitelja i Blagaja, područje pećine Vjetrenica u Zavali i nekropole sa stećcima na Blidinju upisane su na UNESCO-ovu Privremenu listu i u toku je izrada dokumenata za nominaciju, ali i opsežni konzervatorski radovi na pojedinim lokalitetima, poput Stoca i Počitelja.
 
Blagaj, Tekija na Vrelu Bune    

Historijska jezgra Stoca 

Stolac se nalazi na području poznatom kao hercegovačka Humina, na turističkom pravcu koji siječe Hercegovinu i povezuje planinsko zaleđe u Bosni sa obalnim područjima Bosne i Hercegovine, Dubrovnikom i Crnom Gorom. S jedinstvenim kulturno-umjetničkim i estetskim vrijednostima sadržanim na malom prostoru, historijska jezgra Stoca predstavlja primjer kompleksne kulturno-historijske i prirodno-ambijentalne cjeline. Ona je primjer organske veze između arhitekture čovjeka i prirode te svjedočanstvo da je ljepota mjesta presudna za njegovo planiranje i razvoj – princip često prisutan u razvoju srednjovjekovnih gradova. Devet historijskih slojeva čini graditeljsku cjelinu Stoca: prahistorija, ilirsko-rimska epoha, rani srednji vijek, razvijeni i kasni srednji vijek, osmanska epoha, austrougarska epoha, prva i druga Jugoslavija. Najvidljiviji, materijalni dio dokaza u slici grada otkriva mnoštvo raznih utjecaja na arhitekturu grada, kao susret suprotnosti i sličnosti, zakona i paradoksa, planiranja i čiste spontanosti, koji gradu daju kompleksni imidž izvanredne i univerzalne vrijednosti. Zbog naglašene otvorenosti i preglednosti gradnje Stolac pruža nesvakidašnju mogućnost i privilegiju da se jednim pogledom obuhvati, ni manje ni više, nego – četiri carstva (rimsko, bizantijsko, osmansko i austrougarsko), tri kraljevstva (bosansko, ugarsko i jugoslovensko), tri svjetske monoteističke religije – kršćanstvo (pravoslavlje i katolicizam), islam i judaizam, najraznovrsniji graditeljski stilovi i običaji, koji se u kulturnim krugovima definiraju kao mediteranski, centralnoevropski, zapadnoevropski, bizantijski, balkanski i osmanski. Historijska jezgra Stoca predstavlja jedinstven i skladan kulturno-historijski spomenik s privatnim dobrima sraslim u jednu cjelinu.
 

 

 

Prirodno-graditeljska cjelina Blagaja

Blagaj predstavlja jednu od najvrednijih urbano-ruralnih struktura u Bosni i Hercegovini, a od ostalih sličnih struktura se razlikuje prema razuđenosti i razbijenosti urbane forme koja je organski vezana isključivo uz položaj čaršije kao centralnog činioca strukture i prisutnosti tvrđave Stjepan-grad, do koje su nekada vodile dvije pomoćne i jedna glavna komunikacija. Urbana struktura Blagaja, njegova prostorna fizionomija i organizacija, može se pratititi od srednjovjekovnog podgrađa, koje se u osmanskom periodu transformira u kasabu, a zatim u administrativno-upravni centar. Period austrougarske uprave nije donio promjene u urbanom razvoju Blagaja. Stagnacija urbanog razvoja obilježava i period između dva rata i period poslije Drugog svjetskog rata, sve do 1961. godine, kada dolazi do naglog porasta stanovništva i neplanske izgradnje naselja. Analiza graditeljskog naslijeđa i starih gradskih četvrti (mahala) Blagaja pokazuje da objekti veće spomeničke i ambijentalne vrijednosti zauzimaju relativno uzak prostor uz korito rijeke Bune: od Lehine ćuprije do Vrela Bune te područje od mahale Bunsko i Harmana do mahale Džamije ili Carske mahale (uz potok Bunsko). One čine međe historijske jezgre Blagaja s najstarijim mahalama i čaršijom, područjem zanata i trgovine. Ostale su mahale (izuzevši Do i Podgrađe) bile znatno rjeđe naseljene, a njihova su imena često bila samo izvedena od toponima starijih stambenih kvartova. 
 

 

Mlinice – narodno graditeljstvo koje nestaje 

Rijeke predstavljaju žilu kucavicu urbanih područja Mostara, Stoca, Blagaja, Ljubuškog i okosnicu svakodnevnog života njihovih građana. Zajednička karakteristika ovih urbanih područja, formiranih oko značajnih vodenih tokova, vernakularna je arhitektura mostova te mlinica sa stupama. Uzajamnim djelovanjem čovjeka i prirode nastale prirodno-graditeljske cjeline ukazuju na specifičan način iskorištavanja prirodnih resursa koji je prije svega održiv. Lokacija objekata u prostoru svjedoči o želji domaćeg majstora da se na najjednostavniji način uklopi u postojeće prirodno okruženje a da mu se ne nameće ili da ga potčinjava svojim djelima. Sam način iskorištavanja vodenog toka ne doprinosi uništavanju prirodnog okruženja ili prirodnih potencijala, upravo suprotno – poštuje specifične karakteristike i granice prirodnog okruženja u kojem je smješten. Najraniji dokazi o postojanju mlinica na Balkanu potječu iz 10. vijeka. Porijeklo mlinica u Hercegovini ne može se sa sigurnošću utvrditi, ali se pretpostavlja da ih je tu bilo već u doba rimske uprave. Najstariji pisani podatak o njima potječe iz 1465. godine. Do danas očuvani objekti mlinica potječu uglavnom iz 18. ili 19. vijeka. Građeni su umjesto starijih objekata, srušenih u riječnim bujicama ili zbog potrebe za proširenjem. Dispozicija u prostoru ovisi isključivo o jačini toka same rijeke. Naime, mlinice su objekti koji nastaju na mjestima gdje rijeka ima umjerenu jačinu toka (radi kontinuiranog rada mlinskog kola) i to je jedini preduvjet za njihovu urbanističku predispoziciju. 
 
Mostar, mlinica  
 

 

 
Većina mlinica pripada jednom tipu građevine, bez velikih razlika u sistemu gradnje. Način izgradnje mlinica u potpunosti je podređen njihovoj funkciji te su objekti, počev od cjeline pa do najmanjeg detalja, u potpunosti rasterećeni svih suvišnih detalja i izvedeni bez dekoracija. Mlinice su najčešće građene kao prizemni objekti, uvijek podignuti iznad nivoa rijeke i skoro uvijek pokriveni dvovodnim krovom. Zbog postavke na terenu, uvjetovane načinom rada mlinskog kola, posmatrajući nizvodnu fasadu, stječe se utisak da su građene kao spratnice, gdje je sprat oslonjen na lukove prizemlja. Unutrašnjost mlinice jedinstvena je površina unutar koje su smještena mlinska kola. Dužina objekta zavisi od broja mlinskih kola, odnosno od broja svodova nad kojima mlinica “stoji” nad rijekom. Na rijekama Radobolja, Trebižat, Bregava i Buna izvode se mlinice sa šest do jedanaest mlinskih kola, koje su, prostorno posmatrano, veće od mlinica u ostatku Bosne i Hercegovine. Mlinska kola se redaju pravilno i ta ritmika se odražava na vanjskim fasadama u rasporedu lukova. Posmatrano prema položaju mlinskog kola, sve mlinice, osim jedne, izvedene su sa horizontalno postavljenim kolom. Pojedine su mlinice, građene na prijelazu iz 19. u 20. vijek, izvedene na sprat, gdje se na spratu formirala stambena jedinica ili prostorija za boravak. Kao primjer može se navesti nekoliko mlinica na rijeci Trebižat u Ljubuškom. Mlinice su uvijek građene od kamena i pravilno klesan kamen korišten je za izvođenje uglova objekta, definiranje prozorskih otvora, ulaznih vrata i izvođenje svodova. Objekat je uvijek završavan dvovodnim krovom. Izuzetak je tek jedna mlinica sa četverovodnim krovom na rijeci Trebižat. Krovna konstrukcija je jedostavna i izvedena od drveta. Za pokrov je korištena kamena ploča, koja je vremenom, na velikom broju mlinica, zamijenjena crijepom. Samo rijetke mlinice, izvedene u 20. vijeku, pokrivene su ravnim krovom. Na jednoj mlinici u Mostaru pojavljuje se i promjena tehnologije. Naime, ona je izgrađena kao vodeno-parna mlinica. 
 
 
Broj mlinica u periodu nakon Prvog svjetskog rata na području Bosne i Hercegovine ubrzano opada, što je direktno uvjetovano nestankom njihovog privrednog značaja te pojavom novih savremenih oblika mlinova na električni pogon. Mlinice su prvenstveno ugrožene neredovnim održavanjem i stavljanjem objekata van upotrebe, što je direktna posljedica promjene vlasništva, odnosno gubitka korisnika dobra. Pored toga, ugrožene su i neplanskom ili pogrešno planiranom urbanizacijom koja ne prepoznaje njihove vrijednosti i potencijale. Upravo rizici kojima su objekti mlinica danas izloženi, kao i njihovo izuzetno loše konstruktivno stanje, s jedne strane, i izuzetna vrijednost ovih objekata, s druge strane, obavezuju nas da preduzmemo aktivne korake za njihovo očuvanje. Stoga Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika, u sklopu kampanje o promociji vrijednosti i značaja vernakularnog naslijeđa, radi na obnovi dvije mlinice u Mostaru i dvije u Stocu. Obnova navedenih mlinica podrazumijeva neophodne konzervatorske radove na njima te njihovo stavljanje u funkciju. U Mostaru su tretirane mlinice na Radobolji. Jedna, zapravo sastavljena od dvije mlinice, osobena je po jasno vidljivoj historijskoj slojevitosti (starija mlinica potječe iz 18, a mlađa iz 20. vijeka) te po tome što predstavlja jedini primjer vodeno-parne mlinice završene ravnim krovom u Mostaru i široj regiji. Druga, površinski dosta manja, predstavlja tipičan primjer mlinice, a locirana je neposredno uz Stari most, koji je upisan u UNESCO-ov Popis svjetske baštine. U Stocu su također odabrane dvije mlinice na Bregavi. Obje pripadaju tipičnim primjerima stolačkih mlinica, a karakteristične su po veličini - imaju osam, odnosno sedam izgrađenih mlinskih kola. Elezovića mlinica, koja u svom sastavu ima i prostoriju za mlinara, bila je u upotrebi sve do pedesetih godina 20. vijeka. Podgradska mlinica je danas očuvana samo u temeljima.